Κείμενο
Η Νομική Βάση: Δεν Πρόκειται για Ουτοπία
Η πρόταση για πλήρως ορκωτό δικαστήριο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως φαντασιακό ή ανέφικτο θεσμικό σχήμα. Δεν πρόκειται για μια ιδέα αποκομμένη από την ιστορία της δημοκρατίας ή από τη συγκριτική εμπειρία άλλων πολιτειακών συστημάτων. Αντιθέτως, στηρίζεται στην παραδοχή ότι η ουσιαστική κρίση των πολιτών μπορεί να οργανωθεί θεσμικά και να αποτελέσει πραγματικό πυλώνα απονομής δικαιοσύνης.
Το Ιστορικό Προηγούμενο της Αρχαίας Αθήνας
Ένα βασικό ιστορικό προηγούμενο εντοπίζεται στην Αρχαία Αθήνα και ειδικότερα στην Ηλιαία. Εκεί η απονομή της κρίσης δεν ήταν αποκλειστικό έργο κλειστής επαγγελματικής δικαστικής τάξης, αλλά συνδεόταν με ευρεία συμμετοχή πολιτών. Η ιστορική αυτή αναφορά δεν σημαίνει ότι ένα σύγχρονο σύστημα μπορεί να αντιγράψει αυτούσια αρχαίες μορφές. Δείχνει όμως ότι η λαϊκή συμμετοχή στην κρίση δεν είναι ξένο σώμα προς την ελληνική δημοκρατική παράδοση.
Σύγχρονες Συγκριτικές Αναφορές
Στη σύγχρονη εποχή, διαφορετικά πολιτειακά μοντέλα δείχνουν επίσης ότι η ενεργός συμμετοχή των πολιτών στη λήψη κρίσιμων αποφάσεων δεν είναι ασύμβατη με ένα σύγχρονο κράτος δικαίου.
Η Ελβετία προβάλλεται συχνά ως παράδειγμα άμεσης δημοκρατίας, όπου η συμμετοχή των πολιτών στη λήψη σοβαρών πολιτειακών αποφάσεων έχει θεσμικό βάθος και διαρκή νομιμοποίηση. Αν και δεν ταυτίζεται με το μοντέλο του ορκωτού δικαστηρίου, προσφέρει σημαντικό συγκριτικό επιχείρημα υπέρ της αρχής ότι ο πολίτης μπορεί να αναλαμβάνει ουσιαστική κρατική κρίση και όχι μόνο να λειτουργεί ως παθητικός αποδέκτης θεσμικών αποφάσεων.
Αντίστοιχα, στις Ηνωμένες Πολιτείες τα jury trials αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα συστήματος στο οποίο οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στην απονομή της δικαιοσύνης. Και πάλι, το αμερικανικό μοντέλο δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την παρούσα πρόταση, αλλά επιβεβαιώνει ότι η κρίση από σώμα πολιτών δεν είναι θεσμική ανωμαλία. Είναι υπαρκτή και λειτουργική δυνατότητα μέσα σε οργανωμένα συνταγματικά πλαίσια.
Το Σύνταγμα δεν Αποκλείει Εκ των Προτέρων την Επιλογή
Κεντρική θέση της πρότασης είναι ότι ένα σύστημα πλήρως ορκωτού δικαστηρίου δεν πρέπει να θεωρείται εκ προοιμίου απαγορευμένο. Η ύπαρξη επαγγελματικής δικαστικής οργάνωσης δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι κάθε μορφή ειδικού ορκωτού μηχανισμού αποκλείεται από τη συνταγματική τάξη.
Από αυτή την άποψη, η δημιουργία ειδικών μορφών ορκωτής κρίσης μπορεί να εξεταστεί ως θεσμική επιλογή που απαιτεί σαφή νομική θεμελίωση και όχι ως κάτι αδιανόητο ή νομικά αδύνατο από τη φύση του.
Η Ανάγκη Ειδικής Νομοθετικής ή Συνταγματικής Ρύθμισης
Υπό κανονικές συνθήκες, η θέσπιση ενός πλήρως ορκωτού συστήματος θα απαιτούσε ειδικό νομοθετικό πλαίσιο και, αναλόγως του εύρους, ενδεχομένως και ρητή συνταγματική πρόβλεψη. Η σοβαρότητα του θεσμού επιβάλλει καθαρούς κανόνες για τη σύνθεση, την αρμοδιότητα, τη διαδικασία, τα δικαιώματα των διαδίκων, τη λογοδοσία και τη σχέση του νέου οργάνου με το υφιστάμενο δικαστικό σύστημα.
Η επισήμανση αυτή δεν αποδυναμώνει την πρόταση. Αντιθέτως, δείχνει ότι η υλοποίησή της μπορεί να συζητηθεί με όρους θεσμικής σοβαρότητας και όχι μόνο ως πολιτικό σύνθημα.
Η Ένσταση περί Θεσμικής Αιχμαλωσίας
Η πρόταση αυτή συνδέεται συχνά και με μια βαθύτερη πολιτική ένσταση: ότι σε περιόδους έντονης θεσμικής δυσπιστίας, ο πολίτης θεωρεί πως οι μηχανισμοί εξουσίας αλληλοπροστατεύονται, ότι οι κρίσιμες θέσεις ελέγχονται από το ίδιο πολιτικό σύστημα και ότι η δικαστική ή επικοινωνιακή ισορροπία διαβρώνεται από σχέσεις εξάρτησης. Μέσα σε αυτή την οπτική, η απαίτηση για πλήρως ορκωτό σύστημα εμφανίζεται όχι ως θεωρητική πολυτέλεια, αλλά ως απάντηση σε αίσθηση θεσμικής αιχμαλωσίας.
Για λόγους θεσμικής ακρίβειας, η θέση αυτή είναι ασφαλέστερο να διατυπώνεται ως πολιτική και κοινωνική καταγγελία περί κατάληψης ή ελέγχου των μηχανισμών εξουσίας, και όχι ως αυτονόητο ή προαποδεδειγμένο νομικό γεγονός. Ωστόσο, ακριβώς τέτοιου είδους βαθιά κρίση εμπιστοσύνης είναι που τροφοδοτεί το αίτημα για μεταφορά της ουσιαστικής κρίσης σε σώμα πολιτών.
Το Πλήρως Ορκωτό ως Θεσμική Απάντηση στην Κρίση Εμπιστοσύνης
Όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας θεωρούν ότι η εξουσία διορίζει, επηρεάζει ή αναπαράγει κλειστά κυκλώματα ελέγχου, η συζήτηση για πλήρως ορκωτό δικαστήριο αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η πρόταση εμφανίζεται τότε ως εργαλείο αποκατάστασης της δημοκρατικής νομιμοποίησης της κρίσης και όχι απλώς ως εναλλακτική δικονομική τεχνική.
Το κεντρικό επιχείρημα είναι ότι, όπου η εμπιστοσύνη προς τους υφιστάμενους θεσμούς έχει τραυματιστεί σοβαρά, η συμμετοχή των πολιτών στην ουσιαστική δικαστική κρίση μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο απέναντι στη θεσμική καχυποψία και στην αίσθηση ατιμωρησίας.
Συμπέρασμα
Η πρόταση για πλήρως ορκωτό δικαστήριο δεν είναι ουτοπική. Διαθέτει ιστορικές ρίζες, συγκριτικά παραδείγματα και σοβαρό θεωρητικό έρεισμα. Δεν αρκεί όμως η πολιτική της επίκληση. Απαιτεί σαφή νομική θεμελίωση, ειδικό νομοθετικό σχεδιασμό και, όπου χρειάζεται, συνταγματική κατοχύρωση.
Ταυτόχρονα, η πρόταση αντλεί τη δύναμή της από μια υπαρκτή κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Γι’ αυτό και το πλήρως ορκωτό δεν παρουσιάζεται μόνο ως τεχνική μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης, αλλά ως αξίωση βαθύτερης δημοκρατικής επαναθεμελίωσης της ίδιας της κρίσης.